Ratusz w Szprotawie wyróżnia się na tle innych tego typu budowli w Polsce jedną nietypową cechą – ma dwie wieże. To rozwiązanie architektoniczne, które w przypadku ratuszowych budynków należy do rzadkości w całym kraju. Budynek stojący na rynku przy adresie Rynek 45 łączy w sobie elementy gotyckie, renesansowe, barokowe i neoklasycystyczne, będąc żywym świadectwem kilkusetletniej historii miasta.
Do dziś pełni swoją pierwotną funkcję – mieści się w nim urząd miejski, co czyni go jednym z najdłużej nieprzerwanie działających ratuszów w regionie.
Historia budowli od średniowiecza po czasy współczesne
Pierwsza ratuszowa budowla stanęła tu prawdopodobnie już w XIII wieku, niedługo po tym jak Szprotawa otrzymała prawa miejskie magdeburskie w 1260 roku. Był to drewniany obiekt z izbą zebrań, kancelarią i archiwum. Najstarsze zachowane fragmenty murowanego ratusza pochodzą z XIV wieku – to dolne partie wschodniej wieży z wąskimi korytarzami i grubymi ścianami.
W latach 1583-1586 przeprowadzono pierwszą poważną przebudowę. Gotycką czworokątną wieżę powiększono, nadbudowując sześciokątny fragment, a pomieszczenia otrzymały renesansowy wygląd. Kolejna wielka zmiana nastąpiła w latach 1604-1625, kiedy dobudowano zachodnią wieżę zegarową i nadano budynkowi barokowy charakter.
Według lokalnych przekazów, po odbudowie zachodniej wieży w 1730 roku zabrakło odpowiedniej siły fachowej i użyto lichych materiałów. Efekt? Wieża zawaliła się następnego dnia po uroczystym oddaniu jej do użytku.
Po pożarach w latach 1672 i 1702 obie wieże wymagały odbudowy. Wschodnią odtworzono po 1720 roku, zachodnią w 1730. Ostatnia duża przebudowa miała miejsce w latach 1819-1862, kiedy rozbudowano ratusz w kierunku północnym w stylu neoklasycystycznym. Od tamtej pory budynek zachował swój obecny wygląd.
Za projekt odbudowy po pożarach odpowiadał Marcin Franz Młodszy – twórca wielu znakomitych budowli na Śląsku i w Wielkopolsce. To właśnie on przedstawił radzie miejskiej dwa warianty projektu różniące się zwieńczeniem wieży. Jeden przewidywał monumentalny hełm trzykondygnacyjny, drugi delikatną wysmukłą latarnię. Rajcy podobno byli tak zachwyceni oboma projektami, że podjęli decyzję o dobudowaniu drugiej wieży, by wykorzystać oba pomysły architekta.
Co można zobaczyć zwiedzając ratusz
Budynek można podziwiać z zewnątrz, spacerując po rynku. Charakterystyczne dwie wieże – wschodnia (starsza, lekko krzywa) i zachodnia (bardziej zdobiona) – są widoczne z daleka. Na fasadzie zwraca uwagę kamienny balkon z herbem miasta wykonanym z piaskowca.
Przed ratuszem znajduje się fontanna z barokową rzeźbą ryby (a właściwie delfina), która stała się jednym z najbardziej charakterystycznych symboli Szprotawy.
Wewnątrz ratusza mieści się kilka ciekawych pomieszczeń. Sala Rycerska na parterze zachowała zabytkowy piec kaflowy ze znakami zodiaku oraz stare łukowe sklepienia. To była kiedyś najbardziej reprezentacyjna sala, w której odbywały się oficjalne uroczystości. Obecnie znajdują się tam zbroje i inne obiekty nadające wnętrzu starodawny klimat.
Na drugiej kondygnacji znajduje się duża sala obrad o wymiarach 16 na 10 metrów z dużymi oknami wychodzącymi na południe. Jest to najbardziej reprezentacyjne pomieszczenie ratusza, w którym do dziś odbywają się posiedzenia rajców miejskich. Sufit sali jest wyjątkowo ozdobny – w centralnej części zachował się w idealnym stanie herb miasta, a po obu jego stronach znajdują się postaci aniołów trzymających w rękach rozwinięte dokumenty. U ich stóp leżą cztery symboliczne maski.
W sali ślubów na sklepieniu można dostrzec kosmologiczny oktagram – element dekoracyjny nawiązujący do dawnej symboliki.
W zachodniej wieży zachowała się cela aresztantów oraz zabytkowy mechanizm zegarowy mistrza Weissa, obecnie sprzężony z komputerem zegarowym i hejnałem miasta. Wchodząc na wieżę można zobaczyć fragmenty dawnej ornamentyki elewacyjnej, zamkniętej w wyniku późniejszej przebudowy.
Hejnał i podziemne korytarze
Z zachodniej wieży zegarowej codziennie o godzinie 12:00 i 21:00 rozbrzmiewa szprotawski hejnał. Dawniej hejnaliści oznajmiali mieszkańcom miasta o nadchodzących niebezpieczeństwach w sytuacjach klęsk i zagrożeń, dziś hejnał pełni funkcję atrakcji turystycznej i przypomnienia o bogatej historii miasta.
Pod ratuszem zachowała się sieć podziemnych korytarzy, które łączyły go niegdyś z bramami miejskimi, arsenałami, magazynami uzbrojenia, kościołami oraz niektórymi kamienicami. Ratusz jako siedziba władz miejskich i najważniejszy cywilny obiekt w mieście wymagał takiego strategicznego połączenia. Korytarze istnieją do dziś, choć po licznych pracach budowlanych prawdopodobnie nie nadają się już do penetracji.
Dla kogo to miejsce
Ratusz w Szprotawie zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury i historii. Nietypowe rozwiązanie dwóch wież oraz mieszanka stylów architektonicznych to coś, czego nie spotka się w wielu miejscach. Budynek docenią również osoby pasjonujące się zabytkami sakralnymi i świeckimi Śląska oraz Ziemi Lubuskiej.
Dla rodzin z dziećmi może być ciekawym punktem podczas spaceru po mieście – dzieci zwykle fascynują się opowieściami o zawaleniu wieży czy podziemnych korytarzach. Fontanna z delfiniem przed ratuszem również przyciąga uwagę najmłodszych.
Warto połączyć zwiedzanie ratusza z wizytą w Muzeum Ziemi Szprotawskiej, które zajmuje się badaniami historycznymi i archeologicznymi dotyczącymi dawnego powiatu szprotawskiego.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Ratusz znajduje się w centrum Szprotawy przy placu Rynek 45. Do miasta można dojechać samochodem – Szprotawa leży przy drodze krajowej nr 12 łączącej Leszno z Łęknicą. Z większych miast w regionie najłatwiej dojechać z Zielonej Góry (około 45 km) lub Żagania (około 30 km).
Budynek można podziwiać z zewnątrz przez cały dzień. Urząd miejski mieści się w ratuszu i jest czynny w godzinach urzędowych: w poniedziałki od 8:00 do 16:00, od wtorku do piątku od 7:00 do 15:00. Telefon kontaktowy: +48 68 376 38 11.
Zwiedzanie wnętrza ratusza zwykle nie jest dostępne dla turystów ze względu na funkcję administracyjną budynku, jednak podczas specjalnych wydarzeń kulturalnych, Dni Otwartych Zabytków czy innych imprez miejskich istnieje możliwość wejścia do środka i zobaczenia reprezentacyjnych sal. Warto śledzić informacje na stronie miasta lub zapytać w urzędzie o możliwość zwiedzania.
Na spacer po rynku i obejrzenie ratusza z zewnątrz wystarczy 20-30 minut. Jeśli uda się wejść do środka, warto zarezerwować dodatkowe 30-45 minut na zwiedzanie wnętrz i posłuchanie opowieści o historii budowli.
Parking dla samochodów znajduje się w okolicy rynku. Szprotawa to niewielkie miasto, więc znalezienie miejsca parkingowego zazwyczaj nie sprawia problemów.