Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Głogowie to jedno z tych miejsc, które bardzo wyraźnie pokazują, jak długą i skomplikowaną historię może mieć jedno miasto. Monumentalna bryła świątyni wyrasta ponad Ostrów Tumski, dominując nad zakolem Odry i przyciągając wzrok z wielu punktów starówki. To najstarsza świątynia kolegiacka na Śląsku, której początki sięgają pierwszych Piastów, a jednocześnie żywy plac budowy i odbudowy, gdzie wciąż pracuje się nad przywracaniem dawnej świetności po zniszczeniach II wojny światowej.

Wrażenie robi tu przede wszystkim poczucie „nakładania się” wieków – w jednym miejscu spotykają się relikty romańskiej świątyni, gotycka bazylika, barokowe przekształcenia i współczesne rusztowania oraz zabezpieczenia, przypominające, że historia tego miejsca wcale się nie zakończyła. Spacer po Ostrowie Tumskim i wejście w cień ceglanej kolegiaty staje się raczej spotkaniem z historią niż zwykłym zwiedzaniem kościoła parafialnego. Dodatkowym smaczkiem jest fakt, że przy kolegiacie łączą się dwa ważne odcinki polskiego Camino de Santiago – wielkopolski i dolnośląski szlak pielgrzymkowy – co nadaje temu miejscu europejski, pielgrzymkowy wymiar.

Położenie i pierwsze wrażenie

Kolegiata stoi na Ostrowie Tumskim, najstarszej części Głogowa, gdzie niegdyś funkcjonował piastowski gród, a dziś wyrastają nadodrzańskie mury, zieleń i pojedyncze, potężne bryły dawnych obiektów sakralnych. Już samo dojście od strony starówki, z widokiem na ruiny i odbudowane fragmenty, robi duże wrażenie, bo wyraźnie czuć, że jest to przestrzeń, w której miasto dopiero po wojnie próbowało zrekonstruować swój najstarszy krajobraz. Z jednej strony otwarta przestrzeń i widok na Odrę, z drugiej – ciężka, ceglana sylweta kościoła, której nie da się pomylić z żadnym innym obiektem w mieście.

Przy podejściu od strony mostu i zamku kolegiata wyłania się stopniowo – najpierw jako zarys murów i fragment wieży, potem jako cała monumentalna bryła, w której wyraźnie widać zarówno partie odnowione, jak i nadal wymagające prac konserwatorskich. Bliskość Odry, niskiej zabudowy w okolicy i rozległego placu sprawia, że kościół wydaje się jeszcze większy, niż jest w rzeczywistości, a jednocześnie bardzo dobrze wkomponowuje się w panoramę Głogowa oglądaną z mostu na rzece.

Historia kolegiaty – od Piastów po ruiny XX wieku

Romańskie początki na grodzie piastowskim

Początki świątyni sięgają jeszcze czasów pierwszych Piastów, gdy na terenie grodu głogowskiego powstały pierwsze, nieduże, kamienne kościoły romańskie. Z przekazów kronikarza Galla Anonima wynika, że w 1109 roku, podczas słynnej obrony Głogowa przed cesarzem Henrykiem V, mieszkańcy świętowali dzień św. Bartłomieja, co wiązano z patronatem ówczesnego kościoła grodowego w tym miejscu. Budowę pierwszej świątyni datuje się na okres około połowy lub trzeciej ćwierci XI wieku, w czasach Bolesława Śmiałego, gdy umacniano chrześcijańską strukturę na tych ziemiach.

Świadectwem tych najstarszych etapów są relikty romańskiej świątyni z XII wieku, eksponowane dziś w specjalnie przygotowanej krypcie pod posadzką obecnej kolegiaty. To tam, w skromnie oświetlonej przestrzeni, najpełniej czuć różnicę skali – od niewielkiego, grodowego kościoła z czasów obrony Głogowa, po późniejsze monumentalne założenie, które miało podkreślać znaczenie miasta i kapituły.

Od bazyliki romańskiej do gotyckiej przebudowy

Na przełomie XII i XIII wieku ukształtowała się późnoromańska bazylika, której obecność odnotowano pośrednio już w 1218 roku w dokumencie papieża Honoriusza III, gdzie wspomniano prepozyta Piotra z głogowskiej kolegiaty jako sędziego w sporze między zakonami. Bezpośrednie wzmianki z 1253 i 1255 roku potwierdzają już istnienie kościoła pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny oraz jego uposażenie na oświetlenie, co pokazuje, że była to już wówczas ważna instytucja kościelna.

Kluczowym momentem w rozwoju świątyni był rok 1333, gdy kolegiata stała się właścicielem terenu dawnego grodu książęcego, wraz z fosami i ziemią sięgającą po brzeg Odry, na mocy darowizny księcia Henryka IV głogowskiego. Zapewniło to kapitu­le dodatkowe dochody, które przeznaczono na wielką gotycką przebudowę – najpierw wzniesiono okazałe prezbiterium z zakrystiami i kaplicą (ok. 1335–1345), a następnie przystąpiono do przebudowy korpusu nawowego, częściowo wykorzystując mury i filary dawnej bazyliki romańskiej.

Barokowe przekształcenia i XIX-wieczna wieża

W okresie baroku kolegiata przeszła kolejne modyfikacje – przede wszystkim przekształcono sklepienia prezbiterium i kilku bocznych kaplic oraz ich okna, dostosowując wnętrze do ówczesnej wrażliwości estetycznej i liturgicznej. Tym samym gotycka struktura otrzymała warstwę barokowych detali, która jeszcze bardziej zagęściła historię zapisaną w murach.

W XIX wieku dramatycznym wydarzeniem było zawalenie się średniowiecznej wieży w 1831 roku, co wymusiło wzniesienie nowej, nowożytnej wieży w latach 1838–1842. Ta wieża, stojąca na styku tradycji i nowych czasów, do dziś jest ważnym akcentem sylwety kolegiaty, a zarazem przypomnieniem, że świątynia przechodziła liczne kryzysy i odbudowy na długo przed katastrofą II wojny światowej.

Zniszczenia II wojny światowej i współczesna odbudowa

Pod koniec II wojny światowej, kiedy Głogów został niemal doszczętnie zniszczony w wyniku ciężkich walk, kolegiata także została poważnie uszkodzona, zamieniając się w dramatyczną ruinę pozbawioną dachu i znacznej części sklepień. Przez lata powojenne trwała dyskusja, czy świątynię odbudowywać, czy pozostawić jako trwałą ruinę, aż w końcu przeważyła koncepcja przywrócenia jej funkcji sakralnej i stopniowej rekonstrukcji.

Dziś kolegiata nadal jest w dużej mierze świątynią odbudowywaną – wiele elementów zrekonstruowano, ale wciąż widać partie świadomie zachowane jako ślady zniszczeń wojennych, co nadaje miejscu wyjątkowo przejmujący charakter. Ten stan „pomiędzy ruiną a odnową” sprawia, że każda kolejna wizyta ujawnia nowe fragmenty przywrócone do życia, a jednocześnie przypomina o skali zniszczeń, której doświadczyło miasto.

Architektura i wnętrze

Bazylika z cegły i piaskowca

Obecna bryła kolegiaty to trójnawowa bazylika z cegły z wykorzystaniem piaskowca w detalu architektonicznym, z masywnym prezbiterium zakończonym wieloboczną apsydą o rzucie połowy dziesięcioboku. Proporcje korpusu, wysokie okna i podziały pionowe nadają świątyni smukłości, mimo ciężkiej ceglanej materii, a jednocześnie dobrze wpisują się w nadodrzański krajobraz charakterystyczny dla gotyckiej architektury Śląska.

Patrząc z zewnątrz, dostrzec można nakładanie się różnych faz budowy – starsze partie murów, zamurowane lub przekształcone otwory okienne, fragmenty przypór i detali charakterystycznych dla późnego gotyku. Współczesne uzupełnienia, gładkie i czytelnie odróżnialne od historycznej substancji, przypominają, że mamy do czynienia z zabytkiem, który musiał zostać odtworzony etapami po katastrofalnych zniszczeniach XX wieku.

Wnętrze w cieniu odbudowy

Wnętrze kolegiaty długo pozostawało częściowo niedostępne lub mocno ograniczone z powodu prac zabezpieczających i konserwatorskich, co samo w sobie buduje specyficzny klimat – każdy udostępniony fragment ogląda się trochę jak plac budowy, trochę jak odsłonięty kawałek przeszłości. Zachowane i odtworzone elementy gotyckich sklepień, arkad międzynawowych oraz niektórych detali pozwalają wyobrazić sobie dawną świetność tej przestrzeni, choć wciąż sporo tu pustych pól czekających na dalsze prace.

Najciekawszym doświadczeniem dla osób zainteresowanych historią architektury jest możliwość zobaczenia reliktów romańskiej świątyni w specjalnie przygotowanej krypcie, gdzie fragmenty murów i fundamentów zestawiono z nową, neutralną oprawą ekspozycyjną. To właśnie tam najlepiej widać, jak kolejne pokolenia dobudowywały i przekształcały świątynię, pozostawiając po sobie warstwy, które dziś stanowią fascynujący materiał do „czytania” historii w cegłach i kamieniu.

Duchowość i znaczenie kolegiaty

Najstarsza kolegiata Śląska

Kolegiata Wniebowzięcia NMP uznawana jest za najstarszą świątynię kolegiacką na Śląsku, co nadaje jej rangę miejsca o wyjątkowym znaczeniu dla historii Kościoła na tych ziemiach. Przez wieki była centrum życia religijnego, naukowego i administracyjnego, skupiając kapitułę kanoników, która odgrywała ważną rolę w strukturze diecezjalnej i lokalnej elicie intelektualnej.

Takie dziedzictwo czuć w atmosferze miejsca – nawet dziś, gdy część świątyni wciąż jest w procesie odbudowy, kolegiata funkcjonuje jako ważne sanktuarium pamięci, łączące duchowość, historię i lokalną tożsamość. Współistnienie przestrzeni sakralnej i konserwatorskiej tworzy rzadko spotykaną sytuację, w której liturgia rozgrywa się w murach wciąż „piszących się” na nowo.

Miejsce na europejskim szlaku pielgrzymim

Przy kolegiacie łączą się dwa etapy szlaku pątniczego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela – wielkopolski oraz dolnośląski odcinek Camino de Santiago. Sprawia to, że świątynia staje się jednym z punktów w sieci europejskich dróg pielgrzymich, a nie tylko lokalnym zabytkiem, co dodaje jej znaczenia i przyciąga pielgrzymów z różnych krajów.

Obecność oznaczeń szlaku i świadomość, że tędy przechodzą wędrowcy zmierzający aż do Hiszpanii, podkreśla uniwersalny wymiar tego miejsca, wykraczający poza lokalną historię Głogowa. W naturalny sposób łączy się tu pamięć o piastowskim grodzie, obronie przed Henrykiem V i wojennych zniszczeniach XX wieku z długą tradycją europejskiego pielgrzymowania.

Informacje dla odwiedzających

Kolegiata znajduje się na Ostrowie Tumskim, w niewielkiej odległości od głogowskiej starówki i Zamku Książąt Głogowskich, co ułatwia dojście pieszo w trakcie zwiedzania centrum miasta. Do Głogowa dojechać można zarówno samochodem (drogi krajowe w kierunku Zielonej Góry, Wrocławia i Leszna), jak i komunikacją publiczną – pociągiem oraz autobusami regionalnymi, z których większość zatrzymuje się w rejonie śródmieścia w zasięgu spaceru od Ostrowa Tumskiego.

Z zewnątrz kolegiata jest ogólnodostępna i można ją oglądać o każdej porze dnia, natomiast wejście do wnętrza i do części ekspozycyjnej z reliktami romańskimi zależy od aktualnego etapu odbudowy i harmonogramu otwarcia wyznaczanego przez parafię diecezji zielonogórsko-gorzowskiej. Przed planowaną wizytą warto sprawdzić bieżące godziny otwarcia oraz ewentualne ograniczenia (np. podczas nabożeństw czy prac konserwatorskich) w ogłoszeniach parafialnych parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Głogowie publikowanych przez diecezję.

Zwiedzanie samej kolegiaty nie jest zazwyczaj biletowane w taki sposób jak w przypadku muzeów, jednak za wejście do specjalnych części ekspozycyjnych (np. krypty z reliktami romańskimi, ewentualne trasy z przewodnikiem) mogą być pobierane symboliczne opłaty ustalane lokalnie. Dobrą praktyką jest połączenie wizyty w kolegiacie z odwiedzeniem pobliskiego Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Zamku Książąt Głogowskich, które oferuje regularne godziny otwarcia (sale wystawowe zwykle od środy do niedzieli w godzinach około 10:00–17:00) oraz bilety normalne i ulgowe, a także bilety rodzinne, co ułatwia organizację całodziennego zwiedzania Głogowa.

Kolegiata w krajobrazie współczesnego Głogowa

Współczesny Głogów, odbudowany w dużej mierze po wojnie, ma starówkę, która nie jest typową, zwartą tkanką sprzed wieków, lecz świadomie zrekonstruowaną przestrzenią, w której kolegiata pełni rolę jednego z głównych punktów orientacyjnych. Wraz z zamkiem, mostami na Odrze i fragmentami dawnych murów miejskich tworzy charakterystyczną panoramę, która dobrze oddaje tożsamość miasta – połączenie dawnej świetności, wojennych strat i powojennej odbudowy.

Spędzając trochę czasu w otoczeniu świątyni, łatwo zauważyć, jak bardzo jest ona osadzona w codzienności miasta – w pobliżu biegną trasy spacerowe, rowerowe, a przy okazji odbywają się tu różne wydarzenia religijne i kulturalne. Z jednej strony jest to więc ważny zabytek o randze ponadregionalnej, z drugiej – naturalny element lokalnej przestrzeni, wśród której toczy się zwykłe życie mieszkańców.

Podsumowanie

Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Głogowie to miejsce, w którym historia nie jest zamkniętym rozdziałem, lecz procesem wciąż widocznym w cegłach, rusztowaniach i odrestaurowanych fragmentach wnętrza. Od romańskiego kościoła grodowego z czasów pierwszych Piastów, przez gotycką przebudowę finansowaną przez książąt głogowskich, barokowe modyfikacje i XIX-wieczną wieżę, aż po ruinę po II wojnie światowej – każdy etap pozostawił ślad, który dziś tworzy jedyną w swoim rodzaju mozaikę.

Jest to świątynia szczególna nie tylko z powodu tytułu najstarszej kolegiaty Śląska, lecz także dlatego, że łączy lokalną pamięć o obronie grodu, książęcym dziedzictwie i powojennej odbudowie z europejskim wymiarem Camino de Santiago, biegnącego tędy z Wielkopolski na Dolny Śląsk. Współistnienie sakralnej funkcji, placu budowy, ekspozycji romańskiej krypty i ważnego punktu na szlaku pielgrzymkowym sprawia, że wizyta w kolegiacie staje się czymś więcej niż tylko zwiedzaniem zabytkowego kościoła – to spotkanie z żywą historią miasta nad Odrą, które wciąż na nowo definiuje swoją tożsamość.